SEKSUOLOGIA/NERWOWA I ENDOKRYNNA REGULACJA FUNKCJI PŁCIOWEJ

NERWOWA I ENDOKRYNNA REGULACJA FUNKCJI PŁCIOWEJ

Układy nerwowy i endokrynny wspólnie uczestniczą w regulacji funkcji płciowej. Hormony płciowe, wytwarzane przez gruczoły płciowe i korę nadnerczy, rozprzestrzeniają się poprzez krew po całym organizmie i stwarzają ogólne tło informacyjne dla regulacji różnych ogniw układu płciowego, włączając różne struktury układu nerwowego. Tak zwane „narządy docelowe” dla każdego hormonu posiadają specjalne komórki — „receptory hormonów”, w których molekuły hormonów wchodzą w połączenie ze strukturami molekularnymi tych komórek. Poprzez ten mechanizm hormony inicjują procesy równocześnie w nerwowych, gruczołowych i innych tkankach ciała.

Produkcja hormonów płciowych z kolei jest regulowana przez odpowiednie struktury ośrodkowego układu nerwowego, a mianowicie przez układ podwzgórzowo-przysadkowy. W tym układzie, za pomocą podwzgórzowych struktur nerwowych, odbywa się regulacja czynności „głównego” gruczołu dokrewnego organizmu — przysadki mózgowej, „kierującego”, m.in. aktywnością gruczołów płciowych i kory nadnerczy przy pomocy jego własnych hormonów.

Istnieją trzy grupy hormonów płciowych wytwarzanych przez gruczoły płciowe i korę nadnerczy: androgeny (hormony męskie) oraz estrogeny i progesteron (hormony żeńskie). Biochemicznie synteza hormonów płciowych zaczyna się od przetwarzania cholesterolu w progesteron, następnie z progesteronu powstają androgeny, a z nich — estrogeny. Ta sekwencja konwersji hormonów ma miejsce w organizmach obu płci, przy czym wszystkie trzy grupy hormonów są obecne w tkankach ciał u przedstawicieli każdej płci. Jednak w zależności od płci, tj. w wyniku biochemicznych i histologicznych różnic płciowych w strukturze gruczołów, kumulują się i są uwalniane do krwi głównie hormony, właściwe dla płci organizmu.

Liczne badania elektrofizjologiczne na zwierzętach wykazały, że w realizacji zespołu reakcji zachowań seksualnych biorą udział praktycznie wszystkie makrostruktury mózgu. Można to dobrze zrozumieć, jeżeli sobie wyobrazić jaki ogrom informacji ze środowiska zewnętrznego i z wnętrza organizmu napływa przy tym do ośrodkowego układu nerwowego, jest w nim przetwarzany i wydawany w formie poleceń do mnóstwa struktur ciała.

Łączność między ośrodkowym układem nerwowym a narządami płciowymi odbywa się poprzez ścieżki nerwowe i za pośrednictwem układu endokrynnego.

Pewne miejsce w regulacji poziomu seksualności u osobników płci męskiej zajmują tzw. dodatkowe gruczoły płciowe, w szczególności pęcherzyki nasienne. Przyjrzymy się temu zagadnieniu bardziej dokładnie.

Pecherzyki nasienne to parzyste gruczoły męskiego aparatu płciowego, położone wzdłuż ścian pęcherza moczowego i posiadające przewody wyprowadzające do nasieniowodu. Wydzielina gruczołów uczestniczy w tworzeniu ejakulatu. Prawdopodobnie jego najważniejszym składnikiem jest fruktoza, która służy do odżywiania plemników. Ściany pęcherzyków nasiennych mają warstwę włókien mięśniowych, co wskazuje na ich zdolność do kurczenia się.

Już pod koniec pozaprzeszłego wieku eksperymenty na samcach żab wykazały [68], że sztuczne wypełnienie pęcherzyków nasiennych płynem prowadzi do gwałtownego wzrostu popędu płciowego. Istnieją świadectwa na rzecz tego, że gruczoły te w analogiczny sposób biorą udział w regulacji seksualności również u ludzi [45]. Jednakże wcześniej ani razu nie było to bezpośrednio potwierdzone ani na człowieku, ani w eksperymentach na zwierzętach z gromady ssaków.

W roku 1978 podjęliśmy próbę rozwiązania tego problemu w doświadczeniach na samcach królików rasy szynszyli poprzez wszczepianie stałych ciał obcych do pęcherzyków nasiennych. Zgodnie z hipotezą roboczą, ciała te miały wywierać nacisk na domniemane baroreceptory, wysyłające informację do ośrodków mózgu, regulujących intensywność popędu płciowego, co z kolei prowadziłoby do jego nasilenia.

W eksperymentach u 8 samców na przestrzeni kilku dni, mierzono tło popędu płciowego, którego wskaźnikiem była liczba prób kopulacji (seksualnych naskoków na samicę) w ciagu 30 min (wykorzystywano samice poza okresem rui celem wyeliminowania kopulacji, a także wpływu na popęd płciowy samców pobudzającego oddziaływania feromonów płciowych oraz czynnika aktywności płciowej samicy).

Następnie tym samcom pod tiopentalową (5 samców) lub eterową (3 samce) narkozą wszczepiano do obu pęcherzyków nasiennych kawałki pręcika z polichlorku winylu o średnicy 2 mm i długości 10 mm.

Doświadczenia wznawiano po upływie 2 dni po operacjach. Wyniki eksperymentów oceniano przez porównywanie średniej liczby seksualnych naskoków w ostatnich trzech doświadczeniach przed operacją ze średnią liczbą takich naskoków w pierwszych trzech doświadczeniach pooperacyjnych.

W celu wyjawienia możliwego wpływu na wskaźniki eksperymentów a) 2-dniowej przerwy pooperacyjnej w doświadczeniach i b) narkotyzacji — zostały przeprowadzone odpowiednie testy kontrolne: 5 samcom, którzy nie byli poddawani operacjom udzielono 2-dniowej przerwy w testowaniu, a 3 innym nieoperowanym samcom podano tiopental sodu w dawkach analogicznych tym, jakie podawano zwierzętom doświadczalnym (40 mg na 1 kg masy ciała), z następującym testowaniem po upływie 2 dni po danym oddziaływaniu. Poza tym 5 samcom usunięto pęcherzyki nasienne.

W wyniku operacji wszczepiania ciał obcych do pęcherzyków nasiennych u wszystkich samców oprócz jednego, u którego doszło do perforacji ściany jednego z pęcherzyków nasiennych wszczepionym prętem (średnia liczba naskoków pozostała u niego na poprzednim poziomie), zaobserwowano wzrost średniej liczby naskoków odpowiednio o 10,6; 10,3; 5,1; 1,8; 1,6; 1,1 razy (średnio o 4,7 razy). Pomimo obecności świeżego szwu pooperacyjnego na ścianie brzucha, u 6 z 8 zwierząt liczba naskoków już w pierwszym doświadczeniu pooperacyjnym przekroczyła średnią z trzech doświadczeń przedoperacyjnych, przy czym u 4 z nich — ponad 2-krotnie. Maksymalna liczba naskoków w trakcie eksperymentu u wszystkich 8 samców miała miejsce właśnie w jednym z dni pooperacyjnych.

Eksperymenty kontrolne przyniosły nastepujące wyniki.

Po 2-dniowej przerwie w doświadczeniach u wszystkich 5 królików poziom popędu płciowego nieznacznie się obniżył.

Narkotyzacja zwierząt kontrolnych również nie spowodowała wzrostu liczby naskoków.

Zatem powyższych wyników nie można wyjaśnić wpływem tych czynników ubocznych.

Usunięcie pęcherzyków nasiennych u 5 królików spowodowało nieznaczne obniżenie popędu płciowego u 2 z nich (o 1,9 i 1,2 razy), a u 3 — pewien wzrost (o 2,4; 1,5 i 1,2 razy).

Tak więc w wyniku przeprowadzonych badań udowodniono, że drażnienie baroreceptorów zlokalizowanych w pęcherzykach nasiennych powoduje wzrost popędu płciowego u królików, co przejawia się zwiększeniem częstotliwości prób kopulacji. Normalnie takie oddziaływanie na baroreceptory ma miejsce przy wypełnianiu pęcherzyków nasiennych gromadzącą się wydzieliną, wyrzucaną potem przy ejakulacji.

Na pierwszy rzut oka wniosek ten jest sprzeczny z wynikami eksperymentów dotyczących usuwania pęcherzyków nasiennych, ponieważ w tych doświadczeniach nie nastąpił oczekiwany znaczny spadek popędu płciowego. Analogiczne dane uzyskano wcześniej w eksperymentach na szczurach [75,93], co doprowadziło ich autorów do wniosku, że prawidłowość odkryta u żab nie ma zastosowania wobec ssaków. Ta pozorna sprzeczność znika jednak, gdy weźmiemy pod uwagę, że pęcherzyki nasienne stanowią tylko jeden z kilku mechanizmów regulacji seksualności. Mechanizmy te można podzielić na a) tworzące poziom jej tła i b) realizujące jej regulację operacyjną.

Do pierwszych zalicza się m. in. omówiony powyżej wpływ hormonów płciowych, aktywujące oddziaływanie wypełnianych wydzieliną pęcherzyków nasiennych, możliwe hamujące działanie wchłanianej do krwi przy długotrwałym braku ejakulacji wydzieliny gruczołu krokowego [35], aktywujący lub tłumiący wpływ ze strony przywspółczulnej i współczulnej części autonomicznego układu nerwowego.

Regulacja operacyjna odbywa się między innymi poprzez odruchy wrodzone i nabyte.

Oczywiście, ta lista nie wyczerpuje wszystkich czynników determinujących zachowania seksualne osoby rozwiniętej, dla której ogromną rolę odgrywają postawy etyczne i moralne oraz wiele innych rzeczy.

Rozpatrzona wieloplanowość regulacji zachowania seksualnego zapewnia wysoką plastyczność sterowania całym układem płciowym, w szczególności możliwość jego funkcjonowania po „wypadnięciu” niektórych mechanizmów regulujących. Najlepszą ilustracją tego jest kontynuacja w niektórych przypadkach aktywności seksualnej przez długi czas po kastracji.

Taka wieloplanowość umożliwia w szczególności wykonywanie „manewrów okrężnych” przy terapii zaburzeń seksualnych. Największe perspektywy pojawiają się tu przy wykorzystywaniu tej wiedzy i metod praktycznych, które zostaną omówione w rozdziale „Bioenergetyka życia seksualnego”.